Με Μια Ματιά:
Ενώ στην εγχώρια δημόσια σφαίρα η συζήτηση για την παιδεία εξαντλείται συνήθως σε διαχειριστικά θέματα και στο αιώνιο κυνήγι της πειθαρχίας στο σχολείο μέσω απαγορεύσεων, η σκανδιναβική εκπαίδευση έρχεται για ακόμα μια φορά να ταράξει τα σκοτεινά, λιμνάζοντα, αν και καθαγιασμένα πλέον, ύδατα της αντίστοιχης ελληνικής. Η Φινλανδία, μια χώρα που έχει μετατρέψει την εκπαίδευση σε βασικό πυλώνα της εθνικής της πολιτικής, προχωρά σε μια κίνηση που φαντάζει αυτονόητη για το παγκόσμιο μέλλον και επιστημονική φαντασία για το δικό μας παρόν. Το εκπαιδευτικό σύστημα ενσωματώνει οριζόντια και καθολικά τη διδασκαλία AI και τον εντοπισμό των deepfakes. Και το κάνει για να διασώσει την έννοια του Πολίτη, ενώ εδώ ακόμα συζητάμε αν η απαγόρευση των κινητών στα σχολεία (η ποια;;;;) μείωσε το bullying ή απλώς το έκρυψε καλύτερα στα άδυτα του διαδικτύου.
Η οντολογική κρίση της αλήθειας
Για να αντιληφθούμε τη βαρύτητα αυτής της απόφασης, πρέπει να κάνουμε ένα βήμα πίσω, κοιτάζοντας τη μεγάλη εικόνα. Μια εποχή που κράτησε σχεδόν δύο αιώνες, με το οπτικό τεκμήριο να είναι ο απόλυτος εγγυητής της αλήθειας, πνέει τα λοίσθια. Η φωτογραφία και το βίντεο ως πρόσφατα αποτελούσαν την αδιαμφισβήτητη απόδειξη ότι κάτι πράγματι συνέβη. Αλλά όχι πια.
Σήμερα, βρισκόμαστε στη δίνη της συνθετικής πραγματικότητας. Οι αλγόριθμοι της Γενετικής Τεχνητής Νοημοσύνης (Generative AI) δεν καταγράφουν τον κόσμο. Τον δημιουργούν πλέον τόσο ρεαλιστικά, που το ανθρώπινο μάτι αδυνατεί να ξεχωρίσει ένα deepfake από την πραγματικότητα. Όταν ένας έφηβος σκρολάρει στο TikTok και βλέπει, για παράδειγμα, πολιτικούς να ανακοινώνουν πολέμους ή μια διασημότητα να προωθεί μια απάτη με κρυπτονομίσματα ή ψεύτικες εικόνες του κρατούμενου Μαδούρο, ο εγκέφαλός του, εξελικτικά ρυθμισμένος να εμπιστεύεται την όραση, αποδέχεται την πληροφορία ως γεγονός.
Οι εμπειρογνώμονες σε παγκόσμιο επίπεδο χαρακτήρισαν την παραπληροφόρηση και την αποπληροφόρηση ως τις μεγαλύτερες απειλές για την παγκόσμια σταθερότητα ήδη από το 2024. Οι Φινλανδοί, μέσα σε μια κρίσιμη πολιτικά συγκυρία που διαμορφώνεται και μέσα από την κακή χρήση ΑΙ, μοιάζουν να κατανοούν ότι η δημοκρατία δεν μπορεί να λειτουργήσει σε καθεστώς γνωστικής ασυμμετρίας, όπου οι μηχανές παράγουν ψέματα με ταχύτητα φωτός και οι άνθρωποι τα καταναλώνουν με αφέλεια νηπίου.
Στην Ελλάδα, τα slops και η ανυπαρξία ψηφιακού γραμματισμού (media literacy) μοιάζουν από αδιάφορα έως και καλοδεχούμενα… Μια κοινωνία που δεν μπορεί να συμφωνήσει τι συνέβη δυσκολεύεται να αποφασίσει τι πρέπει να κάνει – και αυτό για κάποιους αποδεικνύεται ιδιαίτερα βολικό.
Από την κατανάλωση στην αποδόμηση: Fact or Fiction?
Η Φινλανδία δεν περιμένει να «ωριμάσουν» τα παιδιά για να τους μιλήσει για την παραπληροφόρηση. Εδώ και δεκαετίες, τα εκπαιδεύει από νωρίς να διακρίνουν την πληροφορία από τη μιντιακή αποτύπωσή της και να κάνουν ανάλυση περιεχομένου. Και τώρα, με τα deepfakes να πολλαπλασιάζονται, εντάσσει στο σχολείο τη διδασκαλία μια νέας δεξιότητας: Της αναγνώρισης συνθετικών εικόνων και βίντεο που παράγονται από τεχνητή νοημοσύνη.
Το εντυπωσιακό (πάντα για τα ελληνικά δεδομένα) στοιχείο της φινλανδικής εκπαιδευτικής στρατηγικής είναι η μεθοδολογία. Ξεπερνούν το παραδοσιακό fact-checking, τον έλεγχο δηλαδή των στοιχείων εκ των υστέρων, και περνούν στο prebunking. Πρόκειται για μια μορφή «γνωστικού εμβολιασμού» που στα ελληνικά αποδίδεται ως προκατάρριψη και αποσκοπεί στην πρόληψη κάθε διαδικτυακής χειραγώγησης.
Πώς λειτουργεί αυτό στην πράξη; Οι μαθητές δεν κάθονται απλώς να ακούσουν διαλέξεις για τους κινδύνους του διαδικτύου. Μπαίνουν στον ρόλο του δημιουργού. Χρησιμοποιούν τα ίδια τα εργαλεία της Τεχνητής Νοημοσύνης για να κατασκευάσουν ψευδείς ειδήσεις, να κλωνοποιήσουν φωνές, να φτιάξουν deepfakes. Μέσα από αυτή τη διαδικασία της «αντίστροφης μηχανικής», ο μυστικισμός της τεχνολογίας καταρρέει.
Ο μαθητής που έχει φτιάξει ο ίδιος ένα βίντεο όπου ο καθηγητής του μιλάει άπταιστα Κινεζικά, δεν θα πιστέψει ποτέ ξανά τυφλά ένα βίντεο στο διαδίκτυο. Μαθαίνει να εντοπίζει το κακοραμμένο ψηφιακό μοντάζ. Μαθαίνει να αναζητά ίχνη επεξεργασίας, όπως τον αφύσικο φωτισμό, την έλλειψη συγχρονισμού στα χείλη, την τελειότητα που δεν υπάρχει στη φύση. Αυτή η βιωματική απομυθοποίηση είναι η ισχυρότερη ασπίδα απέναντι στην προπαγάνδα. H Φινλανδία, λοιπόν, χτίζει ανοσία στην παραπληροφόρηση σχεδόν πριν καν αυτή χτυπήσει την πόρτα των παιδικών εγκεφάλων.
Η γεωπολιτική της εκπαίδευσης
Δεν μπορούμε να αγνοήσουμε το πολιτικό υπόβαθρο αυτής της επιλογής. Η Φινλανδία, με τα χιλιόμετρα συνόρων που μοιράζεται με τη Ρωσία, γνωρίζει ότι ο σύγχρονος πόλεμος είναι υβριδικός. Οι εκστρατείες παραπληροφόρησης, τα troll farms και η προσπάθεια πόλωσης της κοινωνίας μέσω κατασκευασμένων ειδήσεων είναι πια καθημερινότητα.
Εδώ αναδεικνύεται η τεράστια διαφορά νοοτροπίας και ποιότητας δημοκρατίας μεταξύ των δύο χωρών. Οι Έλληνες αντιμετωπίζουμε την παιδεία ως εργαλείο επαγγελματικής αποκατάστασης, συχνά δε αποτυχημένο, ενώ οι Φινλανδοί την αντιμετωπίζουν ως ζήτημα εθνικής ασφάλειας και κοινωνικής συνοχής.
Η ελληνική πολιτεία αναφέρεται αδρά στην παραπληροφόρηση ως πρόβλημα του ίντερνετ, ενώ η φινλανδική ως αυτό που πραγματικά είναι, ως πρόβλημα δημοκρατίας. Ένας πολίτης που ξέρει να ξεχωρίζει την αλήθεια από το deepfake είναι ένας πολίτης που δύσκολα χειραγωγείται, δύσκολα φοβάται και δύσκολα φανατίζεται. Είναι, ουσιαστικά, η πρώτη γραμμή άμυνας της δημοκρατίας. Do the math!
Η ταξική διάσταση της άγνοιας
Ας τολμήσουμε όμως και μια βαθύτερη ανάλυση, που συχνά αποφεύγουμε. Η ικανότητα πλοήγησης στον ψηφιακό κόσμο τείνει να εξελιχθεί σε ένα νέο, αόρατο ταξικό φράγμα. Αν η πολιτεία δεν αναλάβει την ευθύνη να εκπαιδεύσει όλα τα παιδιά σε αυτές τις δεξιότητες, τότε η γνώση αυτή θα παραμείνει προνόμιο των λίγων. Θα ανήκει σε εκείνα τα παιδιά που μεγαλώνουν σε σπίτια με ερεθίσματα, με γονείς που έχουν τον χρόνο και το υπόβαθρο να συζητήσουν, να εξηγήσουν και να κατευθύνουν.
Τα παιδιά που προέρχονται από λιγότερο προνομιούχα περιβάλλοντα, όπου η τεχνολογία είναι συχνά μόνο μέσο φθηνής διασκέδασης και όχι εργαλείο γνώσης, κινδυνεύουν να μείνουν απροστάτευτα. Κινδυνεύουν να γίνουν το «ψηφιακό προλεταριάτο» του μέλλοντος: χρήστες που παράγουν δεδομένα και καταναλώνουν αλγοριθμικά σκουπίδια, χωρίς τη δυνατότητα να αμφισβητήσουν την πραγματικότητα που τους σερβίρεται. Η ένταξη αυτών των μαθημάτων στο δημόσιο σχολείο είναι, λοιπόν, μια πράξη βαθιά εξισωτική.
Ο γονεϊκός πόλος: Πρακτικές κατευθύνσεις
Επειδή όμως ζούμε στην Ελλάδα και η περιβόητη «μεταρρύθμιση» συνήθως αργεί ή χάνεται στη μετάφραση, δεν έχουμε την πολυτέλεια να περιμένουμε το Υπουργείο Παιδείας να αφυπνιστεί. Η ευθύνη μετακυλίεται, για άλλη μια φορά, στην οικογένεια.
Πώς μπορούμε να εφαρμόσουμε το «φινλανδικό μοντέλο» στο σαλόνι μας;
-
Η μέθοδος του “Hacker”: Αντί να απαγορεύετε την επαφή με την AI, ενθαρρύνετέ τη, αλλά με όρους. Καθίστε με το παιδί σας και «παίξτε» με εργαλεία δημιουργίας εικόνας. Ζητήστε του να φτιάξει κάτι εξωφρενικό. Όταν δει στην οθόνη πόσο πειστικά μπορεί να αποδοθεί το ψέμα, θα αποκτήσει αυτόματα μια υγιή καχυποψία. Η γνώση του μηχανισμού καταργεί τη μαγεία της εικόνας.
-
Το κυνήγι του κινήτρου (Cui Bono): Καλλιεργήστε την πολιτική σκέψη. Πίσω από κάθε viral βίντεο που προκαλεί οργή, φόβο ή ενθουσιασμό, κρύβεται μια σκοπιμότητα. Μάθετε στο παιδί να ρωτάει: «Ποιος κερδίζει αν εγώ το πιστέψω αυτό;». Κερδίζει κάποιος πολιτικός; Μια εταιρεία; Ένας influencer που θέλει views; Η αναζήτηση του κινήτρου είναι το καλύτερο φίλτρο αλήθειας.
-
Η ηθική του σώματος και η φεμινιστική σκοπιά: Το πιο σκοτεινό κομμάτι των deepfakes αφορά την κακοποίηση, ειδικά των γυναικών και των κοριτσιών (deepfake porn). Εδώ η συζήτηση πρέπει να είναι ξεκάθαρη και αδιαπραγμάτευτη. Το σώμα μας και η εικόνα μας ανήκουν αποκλειστικά σε εμάς. Η ψηφιακή τους χρήση χωρίς συναίνεση είναι βία.
-
Η διαχείριση του θυμικού: Οι αλγόριθμοι είναι σχεδιασμένοι να μας ανάβουν τα λαμπάκια. Μάθετε στα παιδιά τον κανόνα των 10 δευτερολέπτων. «Αν αυτό που βλέπεις σε κάνει να θες να ουρλιάξεις ή να κλάψεις, σταμάτα. Ίσως κάποιος προσπαθεί να σε χειραγωγήσει». Η λογική δεν μπορεί να συνυπάρξει με παρόρμηση. Κατευθύνετε το παιδί έτσι ώστε να σας εμπιστεύεται όσα βλέπει/ακούει/διαβάζει και φροντίστε να είστε διαθέσιμοι ώστε να τα συζητάτε.
Η ιστορία της τεχνολογίας είναι γεμάτη από υποσχέσεις απελευθέρωσης που κατέληξαν σε νέες μορφές δουλείας. Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν αποτελεί εξαίρεση. Μπορεί να γίνει το απόλυτο εργαλείο δημιουργίας ή το τέλειο όπλο εξαπάτησης. Η διαφορά προκύπτει από την οξύτητα των μυαλών μας.
Οι Φινλανδοί αποφάσισαν να δώσουν στα παιδιά τους τα κλειδιά για να ξεκλειδώσουν τον κώδικα της νέας πραγματικότητας. Εμείς οφείλουμε τουλάχιστον να μην τους κλείσουμε τα μάτια. Η ελευθερία στον 21ο αιώνα δεν είναι να μπορείς να πεις ό,τι θες, αλλά να μπορείς να καταλάβεις ποιος και γιατί προσπαθεί να σε κάνει να πιστέψεις αυτό που δεν ισχύει. Από τη στιγμή που ακόμα αυτό το μάθημα δεν χωράει σε καμία σχολική αίθουσα, ας κάνουμε ό,τι μπορούμε στο σπίτι.
Πελιώ Παπαδιά
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου